Ինչպե՞ս է Կասպից ծովի մակարդակի անկումը ազդելու Միջին միջանցքի գործունեության վրա

2026-08-24

Գիտնականները պնդում են, որ Կասպից ծովի մակարդակի անկումը մնում է Եվրասիայի հիմնական բնապահպանական և աշխարհատնտեսական մարտահրավերներից մեկը։

 

Ուսումնասիրությունները հաստատում են, որ ծովի մակարդակի անկման գործընթացը կարագանա և կազդի Կասպից ծովի ափամերձ պետությունների էներգետիկ, տրանսպորտային և անվտանգության ոլորտների վրա։

 

Ինչպե՞ս է Կասպից ծովի մակարդակի անկումը ազդելու Կասպից ծովի շուրջը գտնվող պետությունների տնտեսությունների վրա և ի՞նչ հնարավորություններ կան Կասպից ծովի մակարդակի անկումը մեղմացնելու  համար։

 

Կասպից ծովի շուրջը գտնվող պետությունների շարքում առանձնանում է Ղազախստանը, որը գտնվում է ծովի մակարդակի անկման սպառնալիքի էպիկենտրոնում։ Կասպից ծովի ափամերձ գծի մոդելավորման տվյալների հիման վրա՝ ջրի մակարդակի անկմանը խոցելի տարածքների 70%-ը ընկնում է Ղազախստանի վրա։

 

Վերջին երեք տասնամյակների ընթացքում Կասպից ծովը կորցրել է մոտ երկու մետր ջուր, իսկ նրա մակերեսը նվազել է 15,000 քառակուսի կիլոմետրով։ Նվազումը հատկապես նկատելի է Ղազախստանի ափամերձ ծոցերում։

 

Կլիմայի փոփոխությունը և Վոլգա գետից Կասպից ծով մատակարարվող ջրամատակարարման դեբետի տարեկան անհավասարակշռությունը Կասպից ծովի չորացման հիմնական պատճառներն են։ Տեղեկատվության համար նշենք, որ Վոլգա գետն է ապահովում Կասպից ծով մտնող ջրային հոսքի 86%-ը։

Կասպից ծովի անկայուն սցենարով զարգացումը բացասաբար կանդրադառնա Կասպից ծովի տարածաշրջանի բոլոր պետությունների՝ Ղազախստանի, Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Թուրքմենստանի, ինչպես նաև Թուրքիայի և Եվրամիության տնտեսական շահերի վրա։

 

Ծովի մակարդակի անկումը անմիջականորեն ազդում է տարածաշրջանի տնտեսության վրա, մասնավորապես՝ տրանսպորտի, նավթի և գազի, ինչպես նաև ձկնորսության ոլորտների վրա։

 

Ակտաուի, Բաքվի և Թուրքմենբաշի նավահանգիստները ստիպված են պարբերաբար իրականացնել հողափորման աշխատանքներ, ինչը մեծացնում է լոգիստիկ ծախսերը և բարդացնում նավարկության անվտանգությունը, ինչը, առաջին հերթին, ազդում է նավերի բեռնունակության վրա։

 

Ակտաուի նավահանգստի տվյալների համաձայն՝ ներկայիս պայմաններում նավերը մտնում են մասամբ բեռնաթափված, մասնավորապես՝ տանկերներ՝ մինչև 3.1 հազար տոննա, սնուցող կոնտեյներային նավեր՝ մինչև 0.3 հազար տոննա, և հացահատիկ տեղափոխող նավեր՝ մինչև 1.2 հազար տոննա։

 

Ղազախստանի տրանսպորտի նախարարության տվյալներով՝ Կուրիկ նավահանգստում արդեն ավարտված հողափորման աշխատանքների արդյունքում, նավամատույցների և մուտքի ջրանցքի խորացումը 5.5-ից աճել է մինչև 7-8 մետր։

 

Ինչ վերաբերում է Ակտաու նավահանգստին, հողափորման միջին խորությունը 4.5 մետր է, մինչդեռ նորմալ նավարկության համար անհրաժեշտ է 6.5-7 մետր։ Արդյունքում, նավերը կարող են բեռնվել միայն իրենց տարողության 75%-ի չափով։

 

Ակտաուում հողափորման աշխատանքները սկսվել են 2025 թվականին և դեռևս շարունակվում են։ Ակնկալվում է, որ աշխատանքների ավարտից հետո նավերի բեռնունակությունը լիովին կօգտագործվի։

 

Փաստորեն, գիտնականները նշում են Կասպից ծովի չորացման երկու պատճառ՝ կլիմայի փոփոխություն և Վոլգա գետի հոսքի նվազում։

 

Ներկայումս դժվար է ճշգրիտ կանխատեսումներ անել Կասպից ծովի ապագայի վերաբերյալ։ Վերջին տարիներին գիտական ​​կանխատեսումների մեծ մասը մտահոգիչ է եղել, և տեսություններն իրենք արմատապես տարբերվում են միմյանցից։

 

Կա կարծիք, որ ջրի մակարդակի աղետալի անկման պատճառով ծովը կարող է բաժանվել երկու մասի: Միևնույն ժամանակ, կան նաև տարբեր կանխատեսումներ, որոնց համաձայն՝ ծովի մակարդակը կարող է բարձրանալ և սկսել վերադառնալ իր սահմաններին 2030-ից 2050 թվականների ընթացքում:

Միայն այդ դեպքում հնարավոր կլինի խորը խոսել Կասպից ծովի «շնչառության» մասին։

 

Չնայած այն հանգամանքին, որ Կասպից ծով մտնող ջրի հիմնական մասը գալիս է Վոլգա գետից, Կասպից ծովի ինտենսիվ անկման և կլիմայական մարտահրավերների աճի ֆոնին ջրային ռեսուրսների կառավարման հարցերը դառնում են Ղազախստանի տնտեսության և էկոլոգիայի համար առանցքային։

 

2026 թվականի սկզբից ի վեր Կասպից ծովի ջրային տարածք է ուղղվել 6 միլիարդ մ³ ջրային զանգված, վերջին երկուսուկես տարիների ընթացքում այս ցուցանիշը գերազանցել է 35 միլիարդ մ³-ը։

 

Կասպից ծովի ջրամատակարարման ամենամեծ ծավալը գրանցվել է 2024 թվականին։ Մասնավորապես, անոմալ ջրհեղեղների հետևանքով Կասպից ծով է մատակարարվել 17 միլիարդ մ³-ով ավելի ջուր, որը կազմում է ընդհանուր ծավալի գրեթե կեսը։

 

Այդ նպատակով Ատիրաու շրջանում, որը հարակից է Ակտաու և Կուրիկ նավահանգիստներին, լրացուցիչ 800 հեկտարի վրա ներդրվել են ջուր խնայող տեխնոլոգիաներ։

 

Ղազախստանի համար ջուր խնայող տեխնոլոգիաների արդյունավետ և ռացիոնալ կիրառումը երկրի ռազմավարական ուղղություն է, որի հիմնական նպատակն է նվազեցնել ջրի կորուստները, օպտիմալացնել սպառումը և ապահովել կայուն կառավարում ջրի սակավության պայմաններում։

 

Օրինակ, վերջին տարիներին Ղազախստանը իրականացրել է պետական ​​աջակցության միջոցառումներ, որոնք հնգապատկել են ջուր խնայող ոռոգման տեխնոլոգիաների ներդրման տեմպը։

 

Եթե մինչև 2024 թվականը նման համակարգերի ներդրման տեմպը տարեկան միջինում կազմում էր 30,000 հեկտար, ապա հաջորդ տարիներին՝ 2024 և 2025 թվականներին, այս ցուցանիշը կաճի մինչև 150,000 հեկտար տարեկան։

 

Հետևաբար, ցամաքային զանգվածների խնայողական ոռոգումը կարելի է դիտարկել որպես Կասպից ծովի ջրային հաշվեկշիռը պաշտպանելու գործիքներից մեկը։

 

Ղազախստանը շարունակում է իրականացնել 2025 թվականին ընդունված նոր Ջրային օրենսգրքի դրույթները։ Փաստաթուղթը նախատեսում է երկրի արդյունաբերական ձեռնարկություններում ջրօգտագործման լայնածավալ արդիականացում։

 

Կասպից ծովի խնդիրը լուծելու համար Ղազախստանի նախագահը ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 2025 թվականի սեպտեմբերին կայացած նստաշրջանում կոչ արեց միջազգային հանրությանը անհապաղ միջոցներ ձեռնարկել Կասպից ծովի ջրային պաշարները պահպանելու համար։

 

transcor.ge