Զանգեզուրի միջանցքի նախագծում ներգրավված երկրների շահերը

2025-04-01

Հայաստան-Ադրբեջան հակամարտության խաղաղ փուլին անցնելուց հետո Ադրբեջանն ու Թուրքիան սկսեցին ակտիվացնել Զանգեզուրի միջանցքը և ինտենսիվորեն միացնել այն միջազգային տրանսպորտային ցանցերին։

Նախագծի իրագործմամբ պանթյուրքիստական ​​երկրները կապվելու են իրենց ամենամոտ դաշնակցի՝ Թուրքիայի հետ՝ Ադրբեջանով ուղիղ տրանսպորտային զարկերակի միջոցով։

Կապվում է  Եվրոպայի հոտ կապող նոր տրանսպորտային «օղակ», որը կբերի տարածաշրջանում տրանսպորտային հոսքերի նոր բաշխմանը։

Նոր միջանցքի ձևավորման և եվրոպական տարածքի հետ առևտրատրանսպորտային կապերի ընդլայնման հարցում ակնհայտորեն շահագրգռված են գրեթե բոլոր հարևան պետությունները՝ Հայաստանը, Ռուսաստանը, Ադրբեջանը, Թուրքիան, Իրանը, Կենտրոնական Ասիայի «հնգյակը», բացառությամբ Վրաստանի։

Այս տեսանկյունից  բնական է   հարցեր են առաջանում․

Մի՞թե շրջանցելով Վրաստանը՝  Ասիայի և Եվրոպայի միջև նոր այլընտրանքային միջանցք  չի ձևավորվում։

Նոր այլընտրանքային տրանսպորտային միջանցք.

Կհանգեցնի թե՞ ոչ վրացական երկաթուղուց, նավահանգիստներից և Բաքու-Թբիլիսի-Կարս երկաթողային ճյուղից որոշակի բեռնափոխադրումների անցմանը Զանգեզուրի միջանցքի ուղղությամբ:

Արդյո՞ք Զանգեզուրիի միջանցքի իրականացումը կազդի տարածաշրջանում բեռնահոսքերի վերաբաշխման վրա, և ի՞նչ դեր կունենա Վրաստանը նման վերաբաշխման գործում։

Այս և այլ հարցերի վերաբերյալ «Տրանսպորտային միջանցքի գիտահետազոտական ​​կենտրոնն» առաջարկում է իր սեփական վերլուծությունը։

Չնայած հարևան Ադրբեջանի և Թուրքիայի՝ Զանգեզուրի միջանցքը զարգացնելու ձգտումներին, կան մի շարք խոչընդոտող գործոններ, որոնք կարող են խոչընդոտել միջանցքի միասնական կառույցի  ստեղծմանը, որն առաջին հերթին կապված է համաժամացման խաթարման և ծրագրի իրականացման ձգձգումների հետ։

Զանգեզուրիի միջանցքը (տես գծապատկերը) բաղկացած է հինգ անկախ հատվածներից, որոնց վրա տարբեր ինտենսիվությամբ նախապատրաստական ​​աշխատանքներ են իրականացվում, իսկ որոշ հատվածներում՝ շինարարական աշխատանքներ։

Կարսի-Իգդիրի-Դիլուջու (Նախիջևանի միացման տարածք)  երկաթգիծը Զանգեզուրի միջանցքի հիմնական մասն է և Թուրքիան կապում է Ադրբեջանի հետ։ Նախագիծը իրականացման փուլում է (գծագրում նշված է դեղին կետով):

Նախագծի շրջանակներում Թուրքիան նախատեսում է կառուցել հինգ նոր կայարաններ՝ Դիգոր, Թուզլուչա, Իգդիր, Արալիկ և Դիլուջու երկաթուղու 200 կմ երկարությամբ։ Աշխատանքների հիմնական մասն այս պահին իրականացվում է Իգդիրում։

Կրկնակի ուղի ունեցող եերկածգիծը  ամբողջությամբ էլեկտրաֆիկացվելու է, նախագիծը նախատեսվում է ավարտել հինգ տարում:

Նախիջևանի տարածքում Կարս-Իգդիր-Դիլուջու ծրագրի շարունակությունը ենթադրում է Վելիդաղի և Օրդուբադի   միջև գոյություն ունեցող 177 կմ երկարությամբ երկաթուղային գծի վերակառուցում (գծագրում նշված է կարմիր կետով):

Ադրբեջանի ֆինանսական միջոցներով նախատեսվում է Նախիջեւանի տարածքում երկաթուղային հատվածը միակողմանի վերածել երկկողմանի։

Հաջորդը՝ Զանգեզուրի 45 կմ հատվածը գտնվում է Հայաստանի տարածքում։ Նշված հատվածը ամենախնդրահարույցն է և զրոյից կառուցում է պահանջում (գծագրում նշված է Հայաստանի տարածքի երկայնքով կապույտ կետով)։

Զանգեզուրիի միջանցքի ամենախնդրահարույց հատվածը Հայաստանի Սյունիքի տարածքով Ադրբեջանից Նախիջեւանին միացնող 45 կմ երկարությամբ երկաթուղային հատվածն է:

Միջանցքի այս հատվածը գտնվում է Հայաստանի տարածքում, որը ներկայումս գտնվում է վթարային վիճակում և պահանջում է վերականգնում կողմերի համաձայնությամբ։

Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Ադրբեջանը հարևան տարածքներում ինտենսիվ շինարարական աշխատանքներ է իրականացնում, Հայաստանը դեռ որևէ քայլ չի ձեռնարկել այդ ուղղությամբ։ Նախ և առաջ այս բաժնի ավարտի անորոշությունը համարվում է համաժամացման խախտում։

Հայաստանին հարող Աղբենդ-Ֆիզուլի-Հորադիզ 110 կմ հատվածից արդեն ավարտվել է 85 կմ-ը։ Շինարարությունն ինտենսիվորեն իրականացվում է Ադրբեջանի կողմից (գծապատկերում Ադրբեջանի տարածքը նշված է կապույտ կետով)։

Ինչ վերաբերում է Զանգեզուրի միջանցքի Հորադիզ-Բաքու հատվածին, որն ավարտվում է Ադրբեջանի տարածքում, ապա այստեղ արդեն գործում է երկաթուղին, որն ապահովում է նոր միջանցքի ամբողջական ինտեգրումը Ադրբեջանի հիմնական տրանսպորտային ցանցին (գծագրում նշված է Ադրբեջանի տարածքի երկայնքով կապույտ կետով):

Ադրբեջանի հաղթանակով ավարտված ղարաբաղյան պատերազմը հայկական կողմին պարտավորեցնում է ապահովել տրանսպորտի և բեռների անխափան անցումը Նախիջևանի տարածքում։ Փաստորեն, Հայաստանը պարտավոր է Նախիջեւանի համար վերացնել տրանսպորտային եւ տնտեսական շրջափակումը։

Երկաթուղային ենթակառուցվածքի հետ մեկտեղ սեփական տարածքում ավտոճանապարհ կառուցելու Ադրբեջանի ձգտումը լրացուցիչ դինամիկա է հաղորդում Զանգեզուրի միջանցքին։ Հետագայում և՛ երկաթուղային, և՛ ճանապարհային հատվածները կդառնան նոր միջանցքի մաս։

Կարևոր է նշել, որ Նախւջևանով, Զանգեզուրի նոր միջանցքը  բացելով,  Ադրբեջանն է շահում  ամենա շատ, քանի որ նման դեպքում նրան հնարավորություն է տրվում դիվերսիֆիկացնել ցանկացած բեռնահոսք, մասնավորապես՝ նա կկարողանա բեռնահոսքն ուղղել իր տարածքով՝ միջին միջանցքով, կամ Զանգեզուրի միջանցքով՝ իրա համար ընդունելի սակագինով։

Ուստի Ադրբեջանը նոր միջանցքը դիտարկում է ոչ թե որպես այլընտրանք միջին միջանցքին, այլ որպես փոխլրացնող միջանցք։

Թուրքիայի համար պակաս կարևոր չէ Զանգեզուրի միջանցքի իրականացումը, քանի որ շահագործման են հանձնվելու և՛ Միջին միջանցքի Բաքու-Թբիլիսի-Կարս ճյուղը, և՛ Զանգեզուրի միջանցքը։ Որից հետո Թուրքիան կկարողանա Կարսի համախմբված հոսքն ուղղել դեպի Եվրոպա։

Կարսում բեռնահոսքերի կենտրոնացման պատճառով Կարսի գրավչությունը՝ որպես հավաքագրման և բաշխման տրանսպորտային լոգիստիկ կենտրոն տարածաշրջանում, մեծանում է, ինչը կնպաստի Թուրքիայի արևելյան շրջանների տնտեսական անհավասարության հավասարակշռմանը։

Զանգեզուրիի երթուղու շահագործման հանձնումը լիովին համապատասխանում է Կենտրոնական Ասիայի «Հնգյակի» աշխարհատնտեսական շահերին։ Նոր երթուղի գործարկելով՝ Թուրքիայով նրանք ստեղծում են եվրոպական տարածության հետ կապող պանթուրքական երկրների այլընտրանքային տրանսպորտային «օղակ»։

Չնայած դեռևս չլուծված բազմաթիվ առարկություններին, Զանգեզուրի երթուղու իրականացումը ձեռնտու է նաև Հայաստանին, քանի որ Հայաստանը փակուղուց կվերածվի տարանցիկ պետության։

Զանգեզուրի միջանցքի բացումը զգալի օգուտներ է խոստանում Հայաստանին։ Երկիրը հնարավորություն կունենա դառնալ միջազգային տարանցման մաս, երկաթուղային կապեր հաստատել Իրանի հետ, ինչպես նաև Ադրբեջանի տարածքով անվտանգ ցամաքային կապ ձեռք բերել Ռուսաստանի հետ։

Վերջինս կրիտիկական նշանակություն ունի Հայաստանի համար՝ հաշվի առնելով Ռուսաստանի հետ ապրանքաշրջանառության մեծ ծավալը, Հայաստանը Վրաստանի երթուղու հետ միասին Ռուսաստանի հետ կապող այլընտրանք կունենա։

Վրաստանն իր հերթին կկորցնի Ռուսաստանից Հայաստան նավթամթերքի հիմնական տարանցումը մեր նավահանգիստներից և երկաթուղիներից։

Ի լրումն, Ռուսաստանից Ադրբեջանով Հայաստան երթևեկությունը տեղափոխելու այլընտրանքի դեպքում Վրաստանի կողմից ֆինանսավորվող Վրաստան-Ռուսաստան կապող ճանապարհը կկորցնի իր ֆինանսական գրավչությունը 1,2 մլրդ դոլարով։

Ռուսաստանի համար Զանգեզուրի միջանցքը ոչ միայն Հայաստանի հետ Վրաստանը ամենակարճ ճանապարհով շրջանցելու հնարավորություն է, այլ նաև Ադրբեջանի երկաթուղով դեպի Թուրքիայի և Իրանի շուկաներ, ինչպես նաև դեպի Մերձավոր Արևելք: Ինչն ամբողջությամբ համընկնում է Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային առանցքը տարբեր միջանցքների միջոցով զարգացնելու Ռուսաստանի ցանկության հետ։

Անկխ այն հանգամանքից, որ Զանգեզուրի միջանցքը հրահրում է Իրանի հակազդեցությունը, Իրանը անուղղակիորեն շահագրգռված է միջանցքի իրագործմամբ։

Ինչ վերաբերում է ընդդիմությանը, ապա Իրանը հստակ տեսնում է թուրք-ադրբեջանական քաղաքական տանդեմը, նրանց հետ թուրքամետ պետությունների ինտեգրման պայմաններում Իրանը կհայտնվի տրանսպորտային գործընթացներից մեկուսանալու վտանգի առջեւ։

Իրանը ակնհայտորեն չի ցանկանում Թուրքիայի կողմից տարբեր տրանսպորտային նախաձեռնություններ ներկայացնելով՝  թուլացնել իր դերը տարածաշրջանում։ Տարածաշրջանում (Թուրքիան) ուժեղացնելով թուրքական գործոնը, հեշտությամբ «կլանում» է Հարավային Կովկասում Իրանի ռազմավարական դաշնակից Հայաստանին։

Հարկ է նշել նաև Իրանի տնտեսական շահերը, որոնք կտուժեն Նախիջևանի հետ տրանսպորտային կապերի ապաշրջափակման հետևանքով։

Իրանը եկամուտ է ստանում Նախիջևան գազ մատակարարելով SWOP (դիվերսիոն) համակարգի միջոցով։ Մասնավորապես, Ադրբեջանից գազ է մատակարարվում Իրան, իսկ Իրանը նույն ծավալներով փոխանցում է Նախիջեւան։ Թեհրանն ընդունում է ադրբեջանական տարանցման 15%-ը՝ որպես սպասարկման վճար։

Զանգեզուրի միջանցքի բացմամբ Իրանը կանգնած է այդ ձեռքբերումները կորցնելու վտանգի առջեւ: Որովհետև Ադրբեջանը հնարավորություն կունենա ստեղծելու համապատասխան ենթակառուցվածքներ և ուղղակիորեն, շատ ավելի էժան, գազը սկզբում Նախիջևան, ապա Թուրքիա ու Եվրոպա տեղափոխելու համար։

Վերջին 30 տարիների ընթացքում Թուրքիան Իրանից գազ է գնում Ադրբեջանից 45%-ով բարձր գնով։ Եթե ​​Զանգեզուրի երթուղին բացվի, ապա Անկարան առանց միջնորդների կկարողանա Իրանից կապույտ վառելիք ստանալ Ադրբեջանից։ Այս դեպքում Իրանը կկանգնի հսկայական կոմերցիոն վնասի։

Երբ նշեցինք, որ Իրանն անուղղակիորեն շահագրգռված է նոր միջանցքի իրագործմամբ, նկատի ունեինք 2023 թվականի հոկտեմբերին Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև բանակցությունների արդյունքում ստացված որոշումը, որը ենթադրում է տրանսպորտային միջանցքը Իրանի տարածքով Նախիջևան տեղափոխելու հնարավորություն՝ շրջանցելով Հայաստանը։

Հայտնի չէ, թե ինչ պայմաններում է հնարավոր եղել համոզել Թեհրանին նման գործարքի։ Ամենայն հավանականությամբ, նրան խոստացել են պահպանել արտոնյալ կարգավիճակ թուրք-եվրոպական ուղղությամբ ապրանքների և էներգառեսուրսների տարանցման հարցում։

Հասկանալի է, որ Ադրբեջանը որոշել է փոխզիջման գնալ Իրանի հետ Զանգեզուրի հարցում՝ պայմանավորված Հայաստանի շարունակական դժկամությամբ՝ օգտագործելու իրանական տարածքը Նախիջևանի հետ հաղորդակցության համար։

Վերը ներկայացված պետությունների ցանկում բոլորը, բացի Վրաստանից, ունեն որոշակի տնտեսական դիվիդենտ։ Զանգեզուրի միջանցքի իրականացումը տնտեսապես կվնասի միայն Վրաստանին.

Վրաստանը միակ երկիրն է, որի համար Զանգեզուրի միջանցքի իրականացումը կհանգեցնի վրացական երկաթուղու, նավահանգիստների և Բաքու-Թբիլիսի-Կարս ճյուղի բեռնափոխադրումների նոր ուղղության անցմանը։

Որպես եզրակացություն՝ Վրաստանին չի սպառնում առաջիկա 5 տարիներին Զանգեզուրի միջանցքի ներդրման արդյունքում բեռնահոսքերը կորցնելու վտանգը։ Ուստի ներկա փուլում երկրի առաջին կարգի խնդիրը պետք է լինի Վրաստանի հատվածում կայուն և անվտանգ տրանսպորտային ենթակառուցվածքի ստեղծումը։

 

Աղբյուր՝ transcor.ge