Թունելի վերջում ազատականություն է

2025-01-26

1948 թվականի հունիսի 20-ին Գերմանիայի Տնտեսական խորհուրդը, Լյուդվիգ Էրհարդի պնդմամբ և Սոցիալ-դեմոկրատական ​​կուսակցության անդամներին հակառակ, որոշեց չեղարկել գների ազատության սահմանափակումները։ Ասում էին, որ Էրհարդի կոչն էր ուղղված իր գործընկերներին. «Մի նստեք պարապ, մի բան չեղարկե՛ք»:

Ավելի ուշ լրագրողները հրապարակեցին գեներալ Քլեյի և Էրհարդի երկխոսությունը.

Քլեյ. «-Պարոն Էրհարդ, իմ խորհրդականներն ասում են, որ դուք մեծ սխալ եք թույլ տվել: Ի՞նչ եք մտածում այդ մասին»։

Էրհարդ. «-Պարոն գեներալ, նրանց ուշադրություն մի դարձրեք։ Իմ խորհրդականներն ինձ նույն բանն են ասում»:

Քլեյ. «-Ինչպե՞ս կարելի է թուլացնել ռացիոնալացման համակարգը, երբ երկրում ապրանքների այսքան դեֆիցիտ կա»։

Էրհարդ. «Այո՛, բայց, գեներալ, ես չթուլացրեցի ռացիոնալացումը, ես վերացրեցի այն: Այսօրվանից կտրոնների փոխարեն շրջանառության մեջ կլինի միայն գերմանական մարկը։ Եվ նրանք անխոնջ կաշխատեն… Մի քիչ ժամանակ տվեք նրանց»:

 

Էրհարդը 1948 թվականի ամբողջ ամառը նվիրեց գերմանական տնտեսությունը նացիստական ​​հայացքներից ազատելուն։ Չեղյալ էին հայտարարվում տարբեր ոլորտներում գործող կանոնակարգերն ու հրահանգները։ Էրհարդի կարգախոսն էր՝ պարապ մի՛ նստիր, մի բան չեղարկի՛ր։

Էրհարդի կանխատեսումները իրականացան. Գների ազատականացումը գերմանացի սպառողներին թույլ տվեց իրենց պահանջները ներկայացնել արտադրողներին։ Գների բարձրացումը բավարար դրդապատճառ հանդիսացավ ձեռնարկատերերի համար՝ ավելի շատ ապրանքներ ստեղծելու համար: Այս ամենը կատալիտիկ ազդեցություն ունեցավ Գերմանիայի տնտեսության վրա։ Վոլիկը գրել է. «Երկիրը մի գիշերվա ընթացքում փոխվեց։ «Խոնարհ, քաղցած գործիչները, ովքեր պայքարում էին փողոցներում սնունդ գտնելու համար, վերադարձել են կյանք»:

 

Քանի-որ Էրհարդի գաղափարներն աշխատեցին, նոր Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության կանցլեր Կոնրադ Ադենաուերը նրան նշանակեց Գերմանիայի էկոնոմիկայի նախարար: Էրհարդը զբաղեցնում էր այֆ պաշտոնը մինչև 1963 թվականը, երբ ինքն էլ դարձավ կանցլեր։

Իր ողջ կարիերայի ընթացքում Էրհարդը պաշտպանում էր ազատ շուկայի տնտեսական սկզբունքները: Լիբերալ տնտեսագիտության հավատարիմ ջատագովը 1950-ին միացավ Մոն-Պելեգրին Լիբերալների միությանը, որի հիմնադիրներն էին այնպիսի նշանավոր դեմքեր, ինչպիսիք են՝ Ֆրիդրիխ Հայեկը, Ֆրենկ Նայթը, Կարլ Պոպերը, Լյուդվիգ ֆոն Միզեսը, Ջորջ Ստիգլերը, Միլթոն Ֆրիդմանը և այլք:

Որպեսզի ավելի լավ հասկանանք, թե ինչ սկզբունքներով էր առաջնորդվում Էրհարդը իր աշխատանքում որպես գիտական ​​տնտեսագետ և քաղաքական գործիչ, մենք մեջբերենք նրա մի քանի հայտարարություններ.

 

 «Գերմանական ազատական ​​համակարգը պետք է բխի այն համոզմունքից, որ ազատությունը մեկ է և անբաժանելի, և որ մարդու ազատությունը ցանկացած ոլորտում անհնար է առանց քաղաքական, կրոնական, տնտեսական և հոգևոր ազատության»: Կոլեկտիվիստական ​​մտածողությունը միշտ ձգտել է մասնատել մարդկային արժեքների այս հիմնարար ոլորտները և ներխուժել մարդու ազատության տարածք»։

 

 «Կոլեկտիվիստ-տոտալիտար տնտեսական համակարգը, որն ի վերջո ծառայում է միայն պետական ​​իշխանությունը փառաբանելուն և ամրապնդելուն, կարող է մեծ հաջողությունների հասնել հիմնական արդյունաբերության՝ հեշտությամբ վերահսկվող ոլորտներում, բայց երբեք չի կարող ծառայել մարդուն, կամ, այլ կերպ ասած, երբեք չի կարող նրան առաջարկել  այն ապրանքների լայն ընտրանի, որը կհարստացնի և կգեղեցկացնի նրա կյանքը»։

Էրհարդը համարվում է այսպես կոչված «սոցիալական շուկայական տնտեսության» հայրերից մեկը։ Բայց ահա թե ինչ է ասում Ֆրիդրիխ Հայեկը այս մասին. «Մի անգամ Էրհարդի հետ զրույցում նա ասաց ինձ. «Հուսով եմ՝ հասկանում ես, թե ինչ նկատի ունեմ, երբ խոսում եմ սոցիալական շուկայական տնտեսության մասին: Ես նկատի ունեմ, որ շուկայական տնտեսությունն իր էությամբ արդեն սոցիալական է, և կարիք չկա այն դարձնել այդպիսին։

* * *

Իռլանդիայի տնտեսական հաջողությունները 1987- 2007 թվականներին պայմանավորված էին բազմաթիվ գործոններով: Դրանք են՝ ազատական ​​տնտեսական քաղաքականությունը, ներդրումները կրթության մեջ, օտարերկրյա ներդրումների համար բարենպաստ միջավայրի ստեղծում, գլոբալացման մակարդակի բարձրացում և ազգային համաձայնության ձեռքբերում և պահպանում։ Վերջին 40 տարիների ընթացքում Իռլանդիան եղել է աշխարհի ամենաարագ զարգացող տնտեսություններից մեկը: 1973 թվականին այն Եվրամիության ամենաաղքատ երկիրն էր՝ մեկ շնչին բաժին ընկնող տարեկան 2400 դոլար եկամուտով։ 46 տարի անց՝ 2019 թվականին, Իռլանդիայի մեկ շնչին ընկնող եկամուտը 33 անգամ ավելի բարձր է՝ ԵՄ երկրներից՝ զիջելով միայն Լյուքսեմբուրգին։ Իռլանդիայում ապրող մարդու միջին տարեկան եկամուտը 78000 դոլար է։ Իռլանդիան ունի ամենագլոբալացված տնտեսություններից մեկը: 1973 թվականին երկրի բնակչությունը կազմում էր 3,1 միլիոն, այժմ՝ 5 միլիոն, և ամեն տարի ավելանում է։ Իռլանդիան համարվում է բիզնես անելու համար աշխարհի լավագույն վայրերից մեկը:

* * *

Ժամանակին Շվեդիան աներևակայելի աղքատ և սոված երկիր էր։ Քսաներորդ դարում տիպիկ շվեդական բանվորական ընտանիքը կարող էր ապրել մեկ սենյականոց  բնակարանում, կամ մի քանի ընտանիք  մի հարկի տակ բնակվել։  Բայց մի օր ամեն ինչ փոխվեց։ Շվեդիան ապրեց  ամենամեծ և ամենա արագ տնտեսական և սոցիալական զարգացումը: 1850-1950 թվականներին շվեդների միջին եկամուտը կրկնապատկվել է, մինչդեռ բնակչության աճը  կրկնապատկվել է, իսկ կյանքի տևողությունը աճել է 28 տարով։ Աղքատ ֆերմերների երկիրը դարձավ աշխարհի ամենահարուստ երկրներից մեկը:

Սա պատմություն է, որը պետք է ուսումնասիրեն այն երկրները, որոնք ցանկանում են լինել այնտեղ, որտեղ այսօր Շվեդիան է, որովհետև եթե նրանք ցանկանում են հերոսություններ անել, ապա պետք է անեն այն, ինչ անում էր նախկինում Շվեդիան, ոչ թե այն, ինչ Շվեդիան արեց իր հարուստ լինելուց հետո:

 

1763 թվականին շվեդական լիբերալիզմի հայրը՝ երիտասարդ քահանա Անդերս Չիդենիուսը, գրել է. «Հայրենիք առանց ազատության և արժանապատվության մեծ բառ է՝ փոքր իմաստով»։

Չիդենիուսը ժամանակակից քահանա էր, որը խորացված էր  լուսավորչական գաղափարներում: Շվեդիայում նրանք կարծում էին, որ աղքատները ծույլ են  և անհույս։

Չիդենիուսը հիմնովին շրջեց հարցը. աղքատները խելացի են և աշխատասեր. նրանք պետք է աշխատեն գոյատևելու համար աշխարհագրական և տնտեսական նման դժվարին պայմաններում: Խնդիրն այն է, որ նրանք ծախսում են  իրենց էներգիայի մեծ մասը՝ խուսափելով կանոնակարգերից, հարկերից և կոռուպցիայից: Այնուամենայնիվ, մի խնդիր, որի հետ նա անընդհատ պայքարում էր, օրինականացված դասակարգերն էին, որոնք աղքատներին ստիպում էին աշխատել արիստոկրատների և խոշոր ֆերմերների համար՝ միաժամանակ բացառելով աշխատավարձի փոփոխության վերաբերյալ բանակցություններ վարելու հնարավորությունը: Խնամքով տարածելով այս հավատը մարդու ազատության մասին, Չիդենիուսը արդյունավետորեն ստեղծեց ազատական ​​գաղափարների համակարգ: Նա ցանկանում էր ունենալ նվազագույն կառավարություն, որը կապահովի «մեր կյանքի և ունեցվածքի անվտանգությունը», որի միակ խնդիրը կլիներ կանխել «արտաքին վտանգը և ներքին ճնշումը»:

 

Կառավարության չափը և հարկերի չափը պետք է կտրուկ կրճատվեին։ Շուկան եւ առեւտուրը պետք է լիներ լիովին ազատ։ Նա դեմ էր տնտեսության տարբեր ոլորտների սուբսիդավորմանը: Ֆերմերները պետք է ունենան սեփականության իրավունք իրենց հողի վրա, մինչդեռ նույնիսկ ամենաաղքատ գյուղացին պետք է իրավունք ունենա տնօրինելու իր աշխատանքը: Մարդիկ պետք է ազատ լինեն մտքերը քննարկելու և իրենց կարծիքն արտահայտելու հարցում։  Նույնիսկ կրոնի հարցում նա կարծում էր, որ կառավարությունը պետք է լիբերալ լինի և յուրաքանչյուր հավատքին հավասար իրավունքներ տա։   «Ես խոսում եմ բացառապես փոքր, բայց օրհնված խոսքի՝ ազատության մասին»,- եզրահանգում էր նա։

 

Հրապարակված մի քանի լավ գրված բրոշյուրների արդյունքում խորհրդարանը քվեարկեց առևտրի ազատականացման, սուբսիդիաների կրճատման և հարկերի իջեցման օգտին: Ամենակարևորը՝ Չիդենիուսը պահանջում էր մամուլի բացարձակ ազատություն։

Արդյունքում կառավարության որոշումներն ու փաստաթղթերը դարձան հրապարակային։ Սա եզակի իրադարձություն էր 1766 թվականի համար, և Շվեդիան ձեռք բերեց ազատ բանավեճերի երկրի համբավ:

Չիդենիուսը բացատրում էր. «Յուրաքանչյուր անհատ ինքնաբերաբար փորձում է տեղ գտնել և վաճառել այն, ինչ կարող է, որպեսզի մեծացնի ազգային եկամուտը, եթե օրենքը նրան չի արգելում դա անել:

 Ամեն մարդ իր օգուտն է փնտրում։ Այդ միտումն այնքան ուժեղ է, որ աշխարհի յուրաքանչյուր հասարակություն հիմնված է դրա վրա։Հակառակ դեպքում չէին լինի օրենքներ, պատիժներ, պարգևներ, և հասարակությունը լիովին կկործանվեր։ Ցանկացած աշխատանք, որը մեծ պահանջարկ ունի, մեծ եկամուտն էլ է տալիս, և ցանկացած աշխատանք, որը լավ վարձատրվում է, մեծ պահանջարկ է վայելում:

Ազգային եկամուտ հասկացությունը, որքան էլ դժվար թվա մեր նոր ձեռներեցներին, ամենապարզն է։ Այն ազատություն է տալիս բոլոր օրինական գործարքներին, ոչ թե ուրիշների հաշվին:Այն պաշտպանում է ամենաաղքատների բիզնեսը և խրախուսում ձեռներեցությունն ու ազատ առևտուրը:

 

Նա բոլորին կշռում է նույն կշեռքի վրա և հստակ որոշում, թե ում պետք է խրախուսել։ Դա կառավարությանը ազատում է հազարավոր խնդիրներից, ակտերից ու անտեսումներից։

Երբ անձնական և ազգային նպատակները համընկնում են, ցավոտ էգոիզմը, որը միշտ հակված է գործելու անձնական շահին հակառակ, կարող է ապահով կերպով վերահսկվել փոխադարձ մրցակցության միջոցով:

Դրանից հետո Շվեդիայում շատ բան է տեղի ունեցել։ Ընդդիմության մեջ հայտնվեցին նաեւ լիբերալները։ Այնուամենայնիվ, այն փաստը, որ հեղափոխությունը հետագայում վերականգնեց Չիդենիուսի ազատ խոսքի կարգավիճակը, նշանակում էր, որ իրական ազատական ​​շարժում կարող էր ձևավորվել:

 

Հ.Խ. Այսօր Գերմանիայում, Շվեդիայում և Իռլանդիայում տնտեսությունն ուժեղ է, պետությունն ապահով է, մարդիկ ապահովված են, նրանց կյանքի տևողությունը և ծնելիությունը բարձր են։ Նրանցից ինչ որ տեղ  ֆինանսիստը, ինչ որ տեղ քահանան ազատական ​​կարգ է ստեղծել։ Սրա համար պայքարեց Իլյա Ճավճավաձեն, այս գաղափարին զոհաբերվեց նաև Զվիադ Գամսախուրդիան։ Վրաստանում Մոսկվան լավ աշխատանք կատարեց՝ հոգեպես խեղաթյուրելով վրացիների միտքը։ Այնպես որ, միայն նման կարգադրությունն է մեզ տալիս հզորանալու հնարավորություն, քանի որ թունելի սկզբում կայսրությունն է, վերջում՝ ազատականությունը։ Դուք պետք է ընտրեք, թե որտեղ եք կանգնած:

«Մի նստեք պարապ, մի բան չեղարկե՛ք»:

 

Զուրաբ Մաղրաձե

2025-01-26