Դարպասաբանություն ● Վրաստանը օտարերկրյա ճանապարհորդների աչքերով

2026-10-14

 

Վրաստանի աշխարհագրական դիրքը դարեր շարունակ այն դարձրել է Արևելքն ու Արևմուտքը կապող առևտրային և մշակութային դարպաս։ Արտասահմանյան ճանապարհորդների, աշխարհագրագետների և պատմաբանների վկայությունները նկարագրում են Վրաստանի առևտրային ճանապարհները, մետաքսի արտադրությունը, քաղաքների տնտեսական դերը և միջազգային կապերը։ Այս պատմական վկայությունները ցույց են տալիս Վրաստանի կարևորությունը որպես տարբեր քաղաքակրթությունների հանդիպման վայր։

 

Հին ժամանակներ՝ հին առևտրային ճանապարհներ

 

Ստրաբոն՝ հին հույն աշխարհագրագետ և պատմաբան

 

«Իբերիա մտնելու չորս անցուղի կար. մեկը՝ Սարապանով՝ կոլխիական ամրոցով, երկրորդը՝ հյուսիսից՝ Արագվիի նեղ կիրճով, երրորդը՝ Ալբանիայից՝ ժայռերի մեջ փորված ճանապարհով և Ալազանի գետով, և չորրորդը՝ հայկական կողմից՝ Կյուրոսի և Արագվիի նեղ կիրճերով։

 

Փասիսում է գտնվում համանուն քաղաքը՝ կոլխիական առևտրային կենտրոնը։ Հնարավոր է նավարկել դեպի Սարապան»։

 

Պլինիոս Ավագ (23–79) ՝  Հռոմեացի գիտնական և գրող

 

«Հնդկական ապրանքները Կասպից ծովով բերվում են  Քյուրոս գետ (Քուր գետը), և այնտեղից դրանք կարող են ցամաքային ճանապարհով տեղափոխվել Ֆասիս հինգ օրվա ընթացքում»։

 

Միջնադար՝   Ցխում և մետաքսի առևտուր

«13-15-րդ դարերում, ջենովայի հյուպատոսության օրոք, Սուխումը կարևոր առևտրային կենտրոն էր։ Դադիանին այստեղ հատում էր տեղական մետաղադրամ՝ Ցխումի տետրի, որն օգտագործում էին նաև ջենովայի առևտրականները»։

 

Աղբյուրներ՝ Ջենովայի առևտրային գործոնը Ցխումում · Թբիլիսիի պետական ​​համալսարանի վրացական դրամագիտության կատալոգ — Վամեկի մետաղադրամ։

 

Ալ-Իդրիսի (1100–1165)  արաբ աշխարհագրագետ և աշխարհի քարտեզի հեղինակ

 

«Բաբ ալ-Աբվաբից (Դերբենդ) մինչև Թբիլիսի ծաղկում էր ամբողջ աշխարհում լավագույն մետաքսը, որը հավաքվում և այնտեղից տարվում էր Գուրգան, որտեղից այն նաև ներմուծվում էր Հնդկաստան»։

 

Ֆրանչեսկո Բալդուչի Պեգոլոտի՝ Ֆլորենտացի վաճառական։ Ըստ առևտրային գրառումների • 14-րդ դար, Իտալիա

 

Թավրիզում գտնվող ջենովացի վաճառականները մետաքս էին գնում Վրաստանից և Գյանջայից։

 

17-րդ դար՝  Թբիլիսի և միջազգային առևտրային ցանցեր

Օլֆերտ Դաֆեր (1636–1689)   հոլանդացի բժիշկ, աշխարհագրագետ և պատմաբան

 

«Ամենակարճ ճանապարհը Կոստանդնուպոլսով էր անցնում. քարավանները այս ճանապարհով անցնում էին Արևելյան Եվրոպայից ցամաքային ճանապարհով դեպի Կոստանդնուպոլիս, այնուհետև անցնում էին Բոսֆորը և Տրապիզոնով ուղևորվում Վրաստան»։

 

Յան Յանսզուն Շտրաուս՝  հոլանդացի ճանապարհորդ և նավաստի, «Ճանապարհորդություններ» (1676)

 

«Եվրոպայից և Ասիայից, մասնավորապես Հնդկաստանից, Պարսկաստանից, Հոլանդիայից, Անգլիայից, Ֆրանսիայից, Իտալիայից, Ռուսաստանից, Հյուսիսային Կովկասից և Կենտրոնական Ասիայից առևտրականները գնում էին Շամախի, Բաքու, Գիլան, Արդաբիլ, Թբիլիսի և Սպահան՝ առևտուր անելու»։

 

Արկանջելո Լամբերտ՝   իտալացի կաթոլիկ միսիոներ

 

«Թբիլիսին առևտրային քաղաք է։ Այստեղ են գալիս պարսիկներն ու հայերը։ Նրանք շատ մետաքս և ոսկի են բերում։ Այստեղից այս ապրանքները տարածվում են ամբողջ Վրաստանով»։

 

Ժան Շարդեն (1643–1713) — ֆրանսիացի ճանապարհորդ

 

«Թբիլիսի քաղաքը խիտ բնակեցված է։ Աշխարհի ոչ մի տեղ այդքան շատ տարբեր ազգությունների օտարերկրացիների չեք գտնի։ Նրանք զբաղվում են մեծածախ առևտրով»։

 

Պիեռ դ'Արնուլ՝   ֆրանսիական թագավորական պաշտոնյա, Մարսելի գալերիաների և առևտրի ինտենդանտ

 

«Գիլանի և Շամախիի մետաքսը պետք է արտահանվեր Վրաստանի միջով... Հայ առևտրականները այս մետաքսը քարավաններով, ցամաքով, Թուրքիայի միջով բերում էին Սև ծով, ապա՝ Զմյուռնիա։ Վրաստանի միջով այս ճանապարհը կրճատվում էր երեք քառորդով»։

 

Էնգելբերտ Քեմփֆեր՝  գերմանացի բժիշկ, բնագետ, ճանապարհորդ և գրող

 

«Վրացիները Սպահանի ամենաակտիվ առևտրականներից էին»։

 

Էվլիա Չելեբի (1611–1683)  օսմանցի ճանապարհորդ և գրող

 

«17-րդ դարի Վրաստանում կային փոխկապակցված ցամաքային և ծովային առևտրային ճանապարհներ, որոնց կարևոր հանգույցներն էին Թբիլիսին, Կախեթին, Ախալցխան և արևմտյան Վրաստանի Սև ծովի ափը։ Այս ճանապարհները կապում էին Վրաստանը Անատոլիայի, Իրանի, Շիրվանի, Հյուսիսային Կովկասի և Սև ծովի առևտրային տարածքների հետ»։

 

19-րդ դար՝  Վրաստանի տարանցիկ նշանակությունը

Էդուարդ Այխվալդ՝ գերմանացի գիտնական և ճանապարհորդ, 1826

 

«...շուտով մենք հասանք Քուր գետի  վրայով անցնող գեղեցիկ կամրջին Մցխեթայի մոտ, Իբերիայի հին մայրաքաղաք, դեպի որին հունական ժամանակներում մեծ առևտրային ճանապարհ էր ձգվում...»

 

Ժակ-Ֆրանսուա Գամբա՝  ֆրանսիացի ճանապարհորդ և վաճառական։ Ըստ Թբիլիսիի 1826 թվականի մարդահամարի (upload.wikimedia.org)

 

«Թբիլիսիի շուկաներն ու քարավանները հեռավոր երկրներից ապրանքներ էին տեղափոխում ուղտերով։ Քաղաքում հավաքվում էին տարբեր երկրներից եկած վաճառականներ՝ Հնդկաստանից, Պարսկաստանից և Ասիայի այլ առևտրային կենտրոններից։ Իր գտնվելու վայրի շնորհիվ Թբիլիսին կարևոր առևտրային կետ էր Եվրոպայի և Ասիայի միջև»։

 

Քսավիեր Օմեր դը Հել (1830) - ֆրանսիացի ինժեներ և ճանապարհորդ

 

«Ռեդուտ-Կալե մտնող ապրանքներն անցնում էին Թբիլիսիով և Երևանով, ապա բաշխվում Թուրքիա, Հայաստան և Պարսկաստան»։

Ռեդութ-Կալե — պատմական նավահանգիստ Սև ծովի արևելյան ափին, ներկայիս Վրաստանի տարածքում, Սամեգրելոյում, ժամանակակից Կուլևիի մոտ։

 

Մարջորի Ուորդրոպ (1894) — անգլիացի  վրացագետ

 

«Վրաստանի աշխարհագրական դիրքը, որպես Արևելքի և Արևմուտքի միջև գտնվող երկիր, այն դարձնում է կամուրջ, որի վրայով պետք է շարժվի գաղափարների և ապրանքների մեծ մասը»։

 

Մշակութային դարպաս՝  Արևելքի և Արևմուտքի սինթեզ

Զվիադ Գամսախուրդիա՝  Վրաստանի առաջին նախագահ

 

«Վրացական մշակույթի և Վրաստանի առաքելությունը մշակութային տեսանկյունից արևմտյան և արևելյան մշակույթները սինթեզելն ու դրանք որպես մեկ ամբողջություն ներկայացնելն է։ Ահա թե ինչու «Վագրասպանը» կարելի է համարել արևմտյան գրականության նույնքան մաս, որքան արևելյան։ Այստեղ բաժանումն ու անջատումը անհնար են»։

 

Եզրակացություն

Հնագույն ժամանակներից մինչև 19-րդ դարը Վրաստանը հանդես է եկել որպես առևտրային ճանապարհների, մետաքսի արտադրության, ծովային նավահանգիստների և բազմազգ քաղաքների կարևոր տարածք։ Ֆասիսից մինչև Ցխում, Թբիլիսիից մինչև Սպահան առևտրային կապերը ցույց են տալիս երկրի միջազգային կարևորությունը։

 

Դարպասաբանությունը  ծառայում է  Վրաստանի այս պատմական գործառույթի ուսումնասիրությանը՝ հասկանալու համար, թե ինչպես է երկիրը կապել տարբեր աշխարհներ և ինչպես է նրա աշխարհագրական դիրքը դարձել տնտեսական և մշակութային հարաբերությունների հիմքը։

 

Զուրաբ Մաղրաձե, DBA