Դարպասաբանություն ● Մարդ-Դարպաս

2026-10-20

Նիկիֆոր Իրբախը, որը հայտնի է նաև որպես Նիկոլոզ Չոլոկաշվիլի (մոտ 1585–1658), 17-րդ դարի վրացական դիվանագիտության ամենաակնառու դեմքերից մեկն է: Դիվանագետ, հոգևորական և մշակութային միջնորդ լինելով՝ նա ձգտում էր կապել Վրաստանը և Եվրոպան:

 

Նրա ներդրումը  հատկապես ակնհայտ է պիլոնային տեսանկյունից: Պիլոնը դարպաս է՝ կառույց, որը թույլ է տալիս անցում կատարել տարբեր տարածքների միջև: Իրբախն ինքը դարձավ այդպիսի դարպաս. մարդ, որը կապեց Վրաստանի քաղաքական, եկեղեցական և մշակութային տարածքները Եվրոպայի հետ:

 

Լեզուների և թագավորական պալատների  միջև

 

Իրբախը բազմալեզու էր: Աղբյուրների համաձայն, վրացերենից և մեգրելերենից բացի, նա գիտեր հունարեն, թուրքերեն, արաբերեն, ռուսերեն, ֆրանսերեն, իսպաներեն և իտալերեն: Այս գիտելիքները նրա դիվանագիտական ​​գործունեությանը հատուկ հնարավորություն տվեցին՝ նա կարող էր ուղղակիորեն կապել տարբեր աշխարհներ:

 

Թեյմուրազ I-ի հանձնարարությամբ Իրբախը ճանապարհորդեց Եվրոպա և դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատեց եվրոպական քաղաքական և եկեղեցական կենտրոնների հետ: Նրա գործունեությունը կապված է Իսպանիայի թագավորական և պապական արքունիքի հետ, և նրա եվրոպական ճանապարհորդությունների մասին աղբյուրները վկայում են նաև Իտալիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Հունգարիայի և Լեհաստանի մասին: Այս երթուղու բոլոր հատվածների հաստատման աստիճանը նույնը չէ, ուստի պատմական ճշգրտությունը այստեղ առանձնահատուկ նշանակություն ունի։

 

Նրա հիմնական գործառույթը միայն Վրաստանի անունից խոսելը չէր։ Նա փորձում էր Վրաստանի համար բացել քաղաքական և մշակութային ճանապարհ դեպի Եվրոպա։

 

Երբ դիվանագիտությունը դարձավ գիրք

 

Իրբախի միջնորդությունը չավարտվեց դիվանագիտական ​​բանակցություններով։ 1629 թվականին Հռոմում Ստեֆանո Պաոլինիի հետ միասին նա մասնակցեց վրաց-իտալական բառարանի ստեղծմանը, որը պարունակում է մոտ 3084 բառ և առանձնահատուկ նշանակություն ունի վրացական տպագիր գրքի պատմության համար։

 

Այստեղ Իրբախի պատմության հիմնական գաղափարը հատկապես պարզ է դառնում.

 

Մարդ → լեզու → թարգմանություն → գիրք → նոր կապ։

 

Եթե Իրբախը անձամբ դարպաս էր Վրաստանի և Եվրոպայի միջև, բառարանն արդեն դարձել է այդ կապի նյութական շարունակությունը։ Նա վրացերենը ավելի մատչելի դարձրեց եվրոպական աշխարհի համար։

 

Նրա աշխատանքը ցույց է տալիս, որ դիվանագիտությունը միայն պայմանագրերի և քաղաքական բանակցությունների մասին չէ: Երբեմն դիվանագիտության ամենակարևոր արդյունքն այն է, որ մարդիկ սկսում են հասկանալ միմյանց:

 

Իրբախը,  որպես դարպաս

 

Պիլոնոլոգիա /Դարպասաբանությունը՝  հեռավոր աշխարհները կապող գիտություն է. տարածությունների, ճանապարհների, տնտեսական, քաղաքական և մշակութային փոխազդեցության ուսումնասիրության ոլորտ:

 

Դարպասաբանության  համար,  Իրբախի օրինակը ցույց է տալիս, որ դարպասը միայն ֆիզիկական կառույց չէ: Դարպասը կարող է լինել մարդ, լեզու, դիվանագիտական ​​առաքելություն կամ գիրք՝ ամեն ինչ, որը ստեղծում է փոխադարձ մուտք տարբեր տարածությունների միջև:

 

Իրբախը հենց այդպիսի «կենդանի դարպաս» է:  Նա.

 

Վրացի է, բայց գործում է Եվրոպայում.

 

Ուղղափառ հոգևորական է, բայց աշխատում է կաթոլիկ աշխարհում.

 

Դիվանագետ է, բայց գործում է նաև մշակույթի ոլորտում.

 

Թարգմանիչ է, բայց նա ոչ միայն լեզուներ է թարգմանում. նա նաև քաղաքական շահերն է թարգմանում.

 

Դեսպան է, բայց նրա առաքելության արդյունքը մնում է գիրք:

 

Վրաստանն ու Եվրոպան միմյանցից բաժանված չէին միայն աշխարհագրական հեռավորությամբ: Նրանց միջև կային տարբեր լեզուներ, կրոնական ավանդույթներ, քաղաքական շահեր և մշակութային փորձառություններ։

 

Իրբախի աշխատանքն էր գտնել այս տարբերությունների միջով ճանապարհ։

 

Նա պետք է կարողանար խոսել տարբեր մարդկանց հետ, հասկանալ տարբեր աշխարհների կանոնները և Վրաստանի շահերը փոխանցել ուրիշներին այնպես, որ ուրիշները կարողանային հասկանալ։

 

Հետևաբար, Իրբախը հասարակ  սահմանահատող չէր։ Նա սահմանների կազմակերպիչ էր՝ մի մարդ, որը ստեղծում էր երկու կողմերի միջև հաղորդակցության հնարավորություն։ Նա ստեղծում էր սահմանների միջև ուղի։

 

Եվ սա հենց դարպասաբանության  տեսլականի  հիմնական թեզն է. դարպասը ոչ միայն բաժանում է երկու տարածություն, այլև կապում է դրանք։

 

Զուրաբ Մաղրաձե, DBA