ქართველები საუკუნის წინ ხედავდნენ სამხრეთ-დასავლეთის დერეფანს

2026-10-13

ინდოეთი – ირანი – სომხეთი – საქართველო: ისტორიული კავშირები და თანამედროვე სავაჭრო შესაძლებლობები

საუკუნეზე მეტი ხნის წინ ქართველი მეწარმეები და ინჟინრები საქმიანობდნენ საერთაშორისო სატრანსპორტო პროექტებში, რომლებიც ინდოეთის, ირანისა და სამხრეთ კავკასიის ეკონომიკურ სივრცეებს უკავშირდებოდა.

დღეს ეს ისტორიული გამოცდილება განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს სამხრეთ-დასავლეთის დერეფნის კონცეფციის ფონზე, რომელიც ინდოეთიდან ირანისა და სომხეთის გავლით საქართველოსა და შავი ზღვის პორტებამდე ტვირთების გადაადგილების შესაძლებლობას განიხილავს.

სამხრეთ-დასავლეთის მარშრუტის კონცეფცია მიზნად ისახავს ინდოეთის საქონლისთვის ევროპისკენ დამატებითი სატრანსპორტო მიმართულების შექმნას. მისი ეკონომიკური მნიშვნელობა მხოლოდ ტრანზიტი არ არის — ეს არის ახალი სავაჭრო კავშირების, ლოგისტიკური მომსახურებისა და საინვესტიციო შესაძლებლობების განვითარების პერსპექტივა.

სამი ქართველი მოღვაწე — სამი ისტორიული მიმართულება

1. ინდოეთის მიმართულება — ივანე ვარაზაშვილი

ივანე სოფრომის ძე ვარაზაშვილი (1879–1955) ქართველი ინჟინერ-პოლკოვნიკი და რკინიგზის ტრანსპორტის სპეციალისტი იყო. ისტორიული ცნობების თანახმად, 1928 წელს იგი ირანში გაემგზავრა და სარკინიგზო მშენებლობის პროექტში ჩაერთო, რომელიც ირანიდან ინდოეთის საზღვრამდე რკინიგზის გაყვანას ითვალისწინებდა.

მისი საქმიანობის მთავარი მნიშვნელობა ის იყო, რომ რკინიგზის პროექტი ირანის ფარგლებს გასცდებოდა და ინდოეთის მიმართულებით სატრანსპორტო კავშირის შექმნას ემსახურებოდა.

ეს ისტორიული ჩანაფიქრი დღევანდელი სამხრეთ-დასავლეთის დერეფნის იდეასთან შინაარსობრივად ახლოს დგას: ინდოეთიდან წამოსული ტვირთის ირანის გავლით სამხრეთ კავკასიასა და ევროპასთან დაკავშირება. 

2. ირანი — აკაკი ხოშტარია

აკაკი ხოშტარია (1873–1932) ქართველი მეწარმე და ფინანსისტი იყო, რომელმაც ირანში სატრანსპორტო და სამრეწველო საქმიანობა განავითარა.

1913 წელს მან ჩრდილოეთ ირანში დააარსა კომპანია „პერსლესი“ და ხე-ტყის გადასაზიდად ააშენა სპეციალური სარკინიგზო ხაზი — „ტალრუდი“. მისი საქმიანობა ასევე მოიცავდა სატრანსპორტო მომსახურებას, ვაჭრობასა და სამრეწველო ინვესტიციებს.

ხოშტარიას გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურა ბიზნესისთვის რეალურ ღირებულებას ქმნის მაშინ, როდესაც ის წარმოებას, ნედლეულის გადაადგილებასა და სავაჭრო ნაკადებს ემსახურება.

დღეს ირანი სამხრეთ-დასავლეთის დერეფნის საკვანძო რგოლია: მისი პორტებიდან ტვირთის ჩრდილოეთის მიმართულებით, სომხეთსა და საქართველოზე გავლით, შავი ზღვის ბაზრებთან დაკავშირება დამატებით სატრანზიტო შესაძლებლობებს ქმნის.

3. სომხეთი — გიორგი თუმანიშვილი

გიორგი პავლეს ძე თუმანიშვილი (1872–1937) ქართველი რკინიგზის ინჟინერი იყო, რომლის საქმიანობაც უშუალოდ თბილისი–ერევნის სარკინიგზო ხაზს უკავშირდებოდა.

1896–1902 წლებში იგი ამ რკინიგზის მშენებლობაზე უბნის უფროსად მუშაობდა, შემდეგ კი ხაზის მმართველი გახდა. 1906–1918 წლებში თუმანიშვილი ამიერკავკასიის რკინიგზის სამმართველოს მთავარი ინჟინერი იყო.

მისი საქმიანობა საქართველოსა და სომხეთს შორის სატრანსპორტო კავშირის ისტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილია. დღესაც, სამხრეთ-დასავლეთის დერეფნის განვითარებისთვის, აუცილებელია ამ ორი ქვეყნის სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის ეფექტიანი დაკავშირება, საზღვარზე პროცედურების გამარტივება და ტვირთების გადაადგილების საიმედო ორგანიზება.

ისტორიული კავშირებიდან — თავისუფალი ვაჭრობის თანამედროვე შესაძლებლობებამდე

სამხრეთ-დასავლეთის დერეფნის განვითარებას მხოლოდ სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურა ვერ უზრუნველყოფს. არანაკლებ მნიშვნელოვანია სავაჭრო რეჟიმები, საბაჟო თანამშრომლობა და ქვეყნებს შორის ეკონომიკური ურთიერთობების სამართლებრივი საფუძვლები.

სომხეთის მაგალითი ამ მხრივ განსაკუთრებით საინტერესოა.

სომხეთი – ირანი

2023 წლის 25 დეკემბერს ევრაზიულ ეკონომიკურ კავშირსა და ირანს შორის თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმება გაფორმდა. შეთანხმება 2025 წლის 15 მაისს შევიდა ძალაში. სომხეთი, როგორც ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის წევრი, ამ შეთანხმების მონაწილეა.

სომხეთი – ინდოეთი

2023 წლის 20 აპრილს ერევანში გაიმართა სომხეთის, ირანისა და ინდოეთის საგარეო საქმეთა უწყებების პირველი სამმხრივი პოლიტიკური კონსულტაციები, სადაც ეკონომიკურ თანამშრომლობასა და რეგიონულ სატრანსპორტო კავშირებზე იმსჯელეს. 2023 წლის 18 ნოემბერს სომხეთმა და ინდოეთმა ორმხრივი სავაჭრო-ეკონომიკური ურთიერთობების გაფართოებაც განიხილეს.

ამასთან, მნიშვნელოვანია სიზუსტე: სომხეთსა და ინდოეთს შორის თავისუფალი ვაჭრობის ორმხრივი შეთანხმება ამ ეტაპზე გაფორმებული არ არის. 2023 წელს განვითარებული თანამშრომლობა სავაჭრო ურთიერთობების გაფართოებასა და საბაჟო საკითხებს ეხებოდა და არა უკვე მოქმედ თავისუფალი ვაჭრობის რეჟიმს.

სომხეთი – საქართველო

საქართველოსა და სომხეთს შორის თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმება 1995 წლის 14 აგვისტოს გაფორმდა და 1998 წლის 11 ნოემბერს შევიდა ძალაში. ის ორ ქვეყანას შორის საქონლით ვაჭრობისთვის თავისუფალი ვაჭრობის რეჟიმს ქმნის, შესაბამისი წესებისა და გამონაკლისების გათვალისწინებით.

დასკვნა — ისტორია და თანამედროვეობა ერთ სატრანსპორტო სივრცეში

ივანე ვარაზაშვილის ირანიდან ინდოეთის საზღვრამდე სარკინიგზო პროექტი, აკაკი ხოშტარიას სატრანსპორტო ბიზნესი ირანში და გიორგი თუმანიშვილის საქმიანობა თბილისი–ერევნის რკინიგზაზე სამი განსხვავებული ისტორიული მაგალითია, რომლებიც საერთო იდეას აერთიანებს: ინფრასტრუქტურა ქვეყნებს შორის ეკონომიკური კავშირების გაძლიერების ინსტრუმენტია.

დღეს ამ ისტორიულ გამოცდილებას ემატება თანამედროვე სავაჭრო პოლიტიკა — ირანთან მოქმედი თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმება ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის ფარგლებში და საქართველოსთან არსებული თავისუფალი ვაჭრობის რეჟიმი. ინდოეთთან კი სომხეთი სავაჭრო და სატრანსპორტო თანამშრომლობის გაფართოებას განაგრძობს.

სამხრეთ-დასავლეთის დერეფნისთვის ეს ქმნის მნიშვნელოვან წინაპირობებს, თუმცა მისი წარმატება დამოკიდებული იქნება ინფრასტრუქტურის მზადყოფნაზე, გადაზიდვების კომერციულ კონკურენტუნარიანობაზე, საბაჟო პროცედურებსა და საერთაშორისო თანამშრომლობაზე.

საუკუნის წინ ქართველი მეწარმეები და ინჟინრები სხვადასხვა ქვეყნის სატრანსპორტო შესაძლებლობებს ავითარებდნენ. დღეს ამ ისტორიული გამოცდილების გაგრძელება შეიძლება გახდეს ინდოეთის, ირანის, სომხეთისა და საქართველოს დამაკავშირებელი ახალი ეკონომიკური სივრცის ჩამოყალიბება.

ზურაბ მაღრაძე, DBA

გამოყენებული მასალები:
nplg.gov.ge / georgianencyclopedia.ge
georgianencyclopedia.ge / eaeunion.org
commerce.gov.in / traceca.ge