En dikkat çekici eğilim, Kazakistan'ın Avrasya'nın başlıca transit merkezlerinden biri haline gelmesidir. Orta Asya'nın ulaşım altyapısına yönelik toplam 71,75 milyar dolarlık yatırımın yüzde 45'i, yani yaklaşık 32,3 milyar doları Kazakistan'a ait. Demiryolları, karayolları, lojistik merkezler ve sınır kapılarına yatırılan bu miktarlar tesadüf değil. Kazakistan, Çin ile Avrupa arasındaki coğrafi konumunu ekonomik bir avantaja dönüştürmeye çalışıyor.

Bu noktada Azerbaycan'ın rolü öne çıkıyor. Orta Asya'nın dünya pazarlarına açılmasındaki başlıca sorunlardan biri coğrafi mesafe ve alternatif ulaşım güzergâhlarının sınırlı olmasıdır. Kazakistan'ın batıya uzanan yolunda Hazar Denizi doğal bir geçiş noktası işlevi görüyor. Hazar'ın diğer kıyısında ise Azerbaycan bulunuyor. Bu açıdan, Kazakistan'ın Aktau ve Kuryk limanları ile Azerbaycan'ın Alat Limanı arasında kurulan bağlantı, Orta Koridor'un başlıca dayanaklarından biri.

Orta Koridor, Çin ve Orta Asya'yı Hazar Denizi, Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye üzerinden Avrupa pazarlarına bağlıyor ve giderek daha büyük bir stratejik önem kazanıyor. Bu güzergâhın avantajı, Orta Asya ülkelerine ürünlerini yalnızca Rusya topraklarından geçen geleneksel kuzey güzergâhlarıyla değil, alternatif yönlerle de dünya pazarlarına ulaştırma imkânı sunmasıdır. Azerbaycan üzerinden geçen Orta Koridor, yüklerin varış noktasına diğer iki alternatif doğu-batı güzergâhından daha hızlı ve daha düşük maliyetle ulaştırılmasını mümkün kılıyor. Ayrıca, Orta Koridor diğer iki alternatiften farklı olarak, ABD ve Avrupa açısından istenmeyen ülkeler olarak görülen Rusya ve İran'ı devre dışı bırakıyor.

Bu durum, günümüzün jeopolitik koşullarında özellikle önem taşıyor. Rusya-Ukrayna savaşı ve Karadeniz'in enerji ile ulaşım altyapısına yönelik artan tehditler, alternatif koridorlara olan ilgiyi artırıyor. Bu koşullarda Azerbaycan üzerinden geçen güzergâh, yalnızca ticari bir proje değil, Orta Asya için stratejik bir ulaşım alternatifi haline geliyor.

Kazakistan'ın petrol ihracatında son dönemde yaşanan değişiklikler de bunu gösteriyor. Rusya'nın Kazak petrolünü Ust-Luga'dan Novorossiysk'e yönlendirme planları, başka ülkelerin altyapısını kullanarak petrol ihraç eden devletlerin güzergâh risklerine maruz kaldığını bir kez daha ortaya koyuyor. Bu açıdan, Hazar Denizi üzerinden Azerbaycan'a, oradan da Gürcistan ve Türkiye üzerinden Avrupa'ya açılan imkânların genişletilmesi, Kazakistan için yalnızca ekonomik değil, stratejik bir konu.

Azerbaycan açısından bu sürecin çifte bir önemi var. Bir yandan ülke, Orta Asya enerji kaynaklarının Avrupa'ya ulaştırılmasında transit rolünü güçlendirebilir; diğer yandan Orta Koridor'daki yük taşımacılığının artması, Azerbaycan'ın lojistik ve ulaşım merkezi konumunu daha da pekiştirebilir. Alat Limanı, Bakü-Tiflis-Kars demiryolu ve Azerbaycan topraklarında oluşturulan diğer lojistik imkânlar bu açıdan tek bir zincirin parçaları.

Özbekistan'ın Gürcistan'ın Poti ve Anaklia limanlarına erişim planları da sürecin yalnızca Kazakistan ile sınırlı olmadığını gösteriyor. Taşkent, Orta Asya'nın denize kıyısı olmayan ülkelerinden biri olması nedeniyle, kendi lojistik imkânlarını Hazar ve Güney Kafkasya yönünde genişletmeye çalışıyor. Poti Limanı'nda 500 bin ton kapasiteli bir lojistik merkezin kurulması, Özbek ürünlerinin Karadeniz üzerinden Avrupa pazarlarına ulaştırılmasını kolaylaştırabilir.

Böylece Orta Koridor yalnızca bir Çin-Avrupa güzergâhı değildir. Gelecekte bu koridor, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan ve diğer Orta Asya ülkelerinin ürünlerini Azerbaycan üzerinden Türkiye ve Avrupa pazarlarına bağlayan çok yönlü bir bölgesel lojistik sisteme dönüşebilir. Bu açıdan Azerbaycan, Orta Koridor'da yalnızca bir transit ülke değil, farklı güzergâhları birbirine bağlayan bir lojistik düğüm rolü de üstlenebilir.

Bu süreç, Azerbaycan'ın enerji transit rolü için de yeni fırsatlar yaratıyor. Kazak petrolünün ve gelecekte Orta Asya'nın diğer enerji kaynaklarının Hazar Denizi üzerinden Azerbaycan yönünde taşınması, ülkenin Avrupa'nın enerji güvenliğindeki rolünü daha da güçlendirebilir. Aynı zamanda, Azerbaycan gazının Güney Gaz Koridoru aracılığıyla Avrupa'ya ulaştırılması ile Orta Asya enerji kaynaklarının batı yönünde taşınması arasında ileride birbirini tamamlayan bağlantılar kurulabilir.

Göç süreçleri de bölgedeki ekonomik değişimleri yansıtıyor. Rusya'da göçmenlerin yurt dışına gönderdiği para transferlerine yüzde 3 oranında vergi getirilmesi girişimi, Orta Asya'nın işçi göçmenlerinin Rusya ekonomisine bağımlılığının siyasi açıdan hassas bir konuya dönüştüğünü gösteriyor.

Kırgızistan ile Çin arasında vizesiz transit imkânlarının genişletilmesi de Pekin'in bölgeyle ekonomik ve insani bağları derinleştirme politikasının bir parçası haline geldi. Çin için Orta Asya artık yalnızca enerji ve hammadde kaynağı değil Avrupa'ya uzanan ulaşım güzergâhının da önemli bir parçası durumundadır.

Genel olarak, Orta Asya'da yaşanan gelişmeler, tek tek ülkelerin ekonomik haberleri değil, daha geniş bir jeoekonomik dönüşümün unsurlarıdır.

Bu süreçte Azerbaycan'ın önemi giderek artıyor. Orta Asya ülkeleri için asıl mesele yalnızca üretim değil, ürünlerin dünya pazarına güvenli, hızlı ve rekabetçi bir şekilde ulaştırılmasıdır. Azerbaycan ise Hazar Denizi'ni Güney Kafkasya'ya, Türkiye'yi de Orta Asya'ya bağlayan başlıca halkalardan biri olmuş durumda. Bu nedenle Orta Koridor'un gelişimi Azerbaycan için transit gelirlerden çok daha önemli bir meseledir bu, ülkenin Orta Asya'nın dünya ekonomisine entegrasyon sürecindeki stratejik rolünü belirleyebilir.

Sonuç olarak, Kazakistan'ın transit potansiyelini artırması, Özbekistan'ın Kafkasya limanlarına erişim arayışı, Çin ile Orta Asya arasındaki bağların genişlemesi ve Avrupa'nın alternatif enerji ile lojistik güzergâhlarına artan ilgisi, Azerbaycan'ın önünde yeni fırsatlar yaratıyor. Asıl mesele ise bu fırsatların gerçek yük akışlarına, enerji transitine ve uzun vadeli yatırımlara ne ölçüde dönüştürüleceğidir. Orta Koridor'un gelecekteki başarısı, Azerbaycan, Orta Asya, Türkiye ve Avrupa arasında bu ortak ekonomik zincirin ne kadar etkili bir şekilde kurulacağına bağlı olacak.

Akif Nesirli

globalinfo.az